Świadoma konsumpcja

Artykuł w PDF » kliknij, aby pobrać

Czym jest świadoma konsumpcja?

Świadoma konsumpcja to podejmowanie wyborów konsumenckich w oparciu o wiedzę na temat ich społecznych, ekologicznych i politycznych konsekwencji. Ruch świadomej konsumpcji (nazywanej też, szczególnie w krajach anglojęzycznych, “etyczna konsumpcja” lub “odpowiedzialna konsumpcja”) wiąże się z zauważeniem istotnej roli, jaką konsumenci i konsumentki wywierają nie tylko na środowisko (poprzez używanie i utylizację różnych produktów), ale też na kształtowanie procesów produkcji i dystrybucji dóbr i usług w wymiarze globalnym. Na wybory chodzimy raz na parę lat. Do sklepu - codziennie. To, jakie produkty wybieramy, ma bezpośrednie przełożenie na sukces lub porażkę danych firm i linii produktów, a co za tym idzie - decyduje o ich praktykach i polityce. Sposób używania przez nas produktów i usług decyduje też o naszym tzw. śladzie ekologicznym, czyli tym, jak bardzo obciążamy środowisko przez konsumpcję zasobów naturalnych i energii1.

W praktyce świadoma konsumpcja oznacza zdobywanie informacji na temat produktów i usług - praktyk stojących za nimi firm, procesu produkcji, możliwości utylizacji etc. - i dokonywanie możliwie społecznie i ekologicznie odpowiedzialnych wyborów. Co ważne, świadoma konsumpcja nie ogranicza się do preferowania produktów jednej firmy nad innymi, ale wymaga przemyślenia całej kwestii zakupu - zaczynając od naszych motywacji i potrzeb. Często najbardziej odpowiedzialnym wyborem konsumenckim jest powstrzymanie się od zakupu. Świadoma konsumpcja eksploruje takie rozwiązania jak redukcja użycia, współdzielenie i używanie ponowne. Ważne w świadomej konsumpcji jest też branie pod uwagę całego życia produktu - nie tylko tego, jak powstał, ale też tego, co się z nim stanie, kiedy przestanie być potrzebny. Wybieranie produktów nadających się do powtórnego użycia albo przetworzenia (recyclingu) to podstawa.

Ważnym zagadnieniem w ruchu świadomej konsumpcji jest kwestia eksternalizacji kosztów (przenoszenie kosztów na innych2). Cena, jaką konsumenci i konsumentki płacą w sklepie nie odzwierciedla całości kosztów, które zostały poniesione do produkcji danego przedmiotu. To, że możemy kupić w polskim supermarkecie przenośną pamięć (pendrive) za dwadzieścia złotych, nie znaczy, że tyle kosztuje jego produkcja. Jeśli zastanowimy się, jak skomplikowany jest jego proces produkcji - od opracowania niezbędnych technologii (w laboratoriach w Azji czy USA), wydobycia niezbędnych metali (często w krajach afrykańskich), przez produkcję mikrochipów (fabryki w Azji), plastiku na obudowę (często z arabskiej lub południowoamerykańskiej ropy) do złożenia wszystkiego razem, zapakowania i wysłania do Polski - oczywiste staje się, że nie jest możliwe, żeby była to realna cena. Koszty, które nie są w niej ujęte, to warunki pracy i wynagrodzenie pracowników kopalń, fabryk i firm transportowych, to “tania” energia z elektrowni węglowych zanieczyszczających atmosferę i glebę, to ogromne ogromne ilości odpadów, które zostają w tamtych krajach. Wszystkich tych kosztów my nie ponosimy, ale są one realnym problemem dla ludzi w wielu częściach świata. Co więcej, konsekwencje tych problemów już do nas wracają, nie tylko w formie globalnych wyzwań ekologicznych - degradacja środowiska, zmiany klimatyczne i ubóstwo są jednym z powodów rosnących napięć społecznych i politycznych, które mają swoje reperkusje w Europie, również w formie migracji.

Świadoma konsumpcja oznacza próbę realistycznej oceny tych kosztów i ich minimalizację. Ale to też po prostu wzięcie odpowiedzialności za swoją decyzję. Nie ma wyborów idealnych. Żeby w żaden sposób nie wywierać negatywnego wpływu na środowisko, musielibyśmy przestać oddychać. Ważne jest to, żeby świadomie i odpowiedzialnie zarządzać naszym oddziaływaniem i robić tyle, ile jest aktualnie w naszej mocy. Świadoma konsumpcja może być świetnym narzędziem nie tylko do minimalizacji negatywnego wpływu, ale też do wspierania pozytywnych przemian - np. poprzez projekty ekonomii społecznej, sprawiedliwy handel i (rzetelną) społeczną odpowiedzialność biznesu.

 

Świadoma konsumpcja dziś

W ciągu ostatnich 20 lat wydatki na konsumpcję w Unii Europejskiej wzrosły średnio o 35%, a w 12 nowych krajach członkowskich - aż o 75%3 i tendencja się utrzymuje. Zamieniliśmy się w społeczeństwo konsumpcyjne, gdzie “mieć” coraz częściej staje przed “być”4. Nasz ślad ekologiczny ponad dwukrotnie przekracza ten, który jest w stanie udźwignąć nasza planeta. Średni ślad ekologiczny Polaka wynosi 4.3 globalnego ha, podczas gdy wydolność środowiska - koło 2 globalnych ha5. Co więcej, szybko dążymy w kierunku wyznaczanym przez kraje Europy Zachodniej i USA, gdzie ślad ekologiczny sięga 6-8 ha na osobę. Ta tendencja nie może utrzymywać się długo - nasza planeta tego po prostu nie wytrzyma.

Na szczęście, ruch świadomej konsumpcji rozwija się równie dynamicznie. W Polsce jest stosunkowo młody, ale już wywarł znaczący wpływ na media i biznes, szczególnie w większych miastach. Dostępność produktów sprawiedliwego handlu i oznaczonych certyfikatami ekologicznymi nie stanowi już żadnego problemu. W krajach takich jak Wielka Brytania, Francja czy Niemcy, świadoma konsumpcja przyjęła się już na dobre. Na Wyspach, wydatki na produkty społecznie i ekologicznie odpowiedzialne stale rosną, nawet w czasach kryzysu ekonomicznego. Co więcej, już ponad połowa Brytyjczyków deklaruje, że dokonała wyboru konsumenckiego w oparciu o społeczną reputację firmy, a połowa - że zrezygnowała z jakiegoś zakupu ze względu na aspekty społeczne czy ekologiczne. Ok. 78% regularnie kupuje w lokalnych sklepach i od lokalnych dostawców6.

Co ciekawe, doświadczenie kryzysu ekonomicznego zdaje się wzmacniać postawy świadomej konsumpcji. Motywacja ekonomiczna, bardziej niż społeczna w tym wypadku sprawiła, że wiele osób zaczęło racjonalniej patrzeć na kwestie konsumpcji i szukać alternatyw dla zakupu nowych rzeczy. Wymienialnie ubrań, up-cycling (przetwarzanie odpadów w coś o jeszcze większej wartości - np. kanapa ze starej wanny), zakupy na lokalnych targach - wszystko to wróciło do mody. Wzrosło też zainteresowanie mediów tym tematem7.

Nowym, dynamicznie rozwijającym się podejściem do świadomej konsumpcji staje się też tzw. konsumpcja współpracująca (collaborative consumption)8. Opiera się ona o ideę współdzielenia i tzw. product service approach, czyli skupienie się na funkcji produktu - bez konieczności posiadania go na własność. Innymi słowy - nie potrzebujemy wiertarki, tylko dziury, którą ona wierci w ścianie, nie potrzebujemy płyty dvd, tylko filmu, który możemy z niej obejrzeć etc. Rozwiązania z nurtu collaborative consumption sięgają od zwykłej sąsiedzkiej wymiany przysług, przez różnego typu biblioteki po coraz powszechniejsze w Europie rowery miejskie (system, który pozwala mieszkańcom krótkoterminowo korzystać z rowerów ustawionych na specjalnych stanowiskach w całym mieście) czy systemy współdzielenia samochodów (np. ZipCar). Konsumpcja współpracująca nie tylko pozwala ograniczyć indywidualną konsumpcję i niepotrzebne zakupy, ale również wzmacnia integrację i więzy społeczne.

 

Twoje pieniądze kształtują świat

Wybory konsumenckie w Europie mają bezpośrednie przełożenie na sytuację społeczną, polityczną i ekologiczną w krajach Globalnego Południa na wiele sposobów. Konsumpcja w krajach Globalnej Północy jest ważnym motorem gospodarki wielu krajów Południa, ale też źródłem wielu wyzwań społecznych i ekologicznych.

Przede wszystkim, bardzo niewiele konsumowanych przez nas produktów i ich składników pochodzi z Polski. Od bananów przez cięte róże po zaawansowaną elektronikę - wszystko to przyjeżdża do nas spoza Europy, często z krajów o niższym poziomie rozwoju gospodarczego. Kupując te czy inne produkty, decydujemy o warunkach wymiany handlowej. Dobrymi przykładami są kawa czy herbata - kupując je w ramach konwencjonalnych produktów zgadzamy się na często złe traktowanie rolników w krajach Afryki, Azji czy Ameryki Środkowej związane z bardzo niskimi cenami skupu, brakiem możliwości negocjacji czy dostępu do informacji. Jeśli sięgniemy po produkt z certyfikatem Fairtrade9, wspieramy partnerską wymianę i rozwój lokalnych społeczności. Podobnie jest w przypadku ubrań - większość z nich powstaje w fabrykach w Azji Południowo-Wschodniej. Niezwykle tanie koszulki i jeansy na półkach naszych supermarketów oznaczają zwykle niezwykle niskie płace i nadużycia w pracy dla osób, które je szyły - często młodych kobiet, które nie mając wielu alternatyw na zatrudnienie, muszą zgadzać się na warunki graniczące z wyzyskiem. Wspieranie firm społecznie odpowiedzialnych (w przypadku ubrań, np. tych zrzeszonych w Fairwear Foundation10) pozwala poprawić standardy w fabrykach, a tym samym bezpośrednio poprawić sytuację pracowników i pracownic.

Przy rozważaniu wpływu konsumpcji na kraje Globalnego Południa wraca też kwestia eksternalizowanych kosztów. Z ok. 16 ton rocznej produkcji CO2 w wyniku konsumpcji (w przeliczeniu na mieszkańca) w Belgii, mniej niż połowa emisji odbywa się na terenie kraju - reszta wynika z produkcji i transportu dóbr, które zostały do Belgii importowane11. Oznacza to, że zanieczyszczenie powietrza (a także, jak łatwo można przewidzieć, zanieczyszczenie wody i gleb oraz koszty społeczne), za które jesteśmy odpowiedzialni, nie pozostaje tylko na naszym podwórku. Często cierpią na nim osoby, które w żaden sposób nie miały okazji skorzystać na tej globalnej wymianie.

W obliczu tak silnych współzależności, kluczowy jest dialog między mieszkańcami Globalnego Południa i Północy, też w kwestiach produkcji i konsumpcji. Coraz więcej inicjatyw na to pozwala. W zarządzie organizacji Fairtrade International (odpowiedzialnej za wspomniany już certyfkiat Sprawiedliwego Handlu) zasiadają przedstawiciele rolników z Afryki, Azji oraz Ameryki Południowej i Środkowej. Clean Clothes Campaign12, międzynarodowa kampania na rzecz poprawy warunków pracy w przemyśle odzieżowym, opiera się o współpracę między przedstawicielami związków zawodowych na całym świecie a Europejskimi konsumentami i konsumentkami oraz przedstawicielami firm. Inicjatywy ONZ, takie jak raport UNEP (Program Środowiska Narodów Zjednoczonych) Visions for Change13 nt. zrównoważonej konsumpcji i stylów życia zaangażował ekspertów m.in. z Brazyli, Filipin czy Kenii.

 

Wspólna sprawa

Kto więc ma wpływ na kształtowanie odpowiedzialnej konsumpcji i produkcji? Konsumenci? Rządy? Biznes? Jak zwykle w takich przypadkach, odpowiedź leży gdzieś po środku. W ”Trójkącie zmiany14” European Environmental Agency wymienia zarówno władze publiczne, biznes i społeczności. Świadoma konsumpcja to przede wszystkim indywidualne, codzienne wybory. Ale każdy kto bezskutecznie szukał kiedyś ekologicznego proszku do prania w swoim sklepie osiedlowym zauważy, że zaangażowanie firm, a także władz na poziomie lokalnym i narodowym - jest kluczowe. Żeby móc prowadzić społecznie i ekologicznie odpowiedzialny tryb życia, potrzebujemy dostępu do odpowiedniej infrastruktury (np. dobrej sieci komunikacji miejskiej albo ścieżek rowerowych, żeby móc zrezygnować z marzeń o samochodzie) i wyboru produktów (np. tych z certyfikatami ekologicznymi i Sprawiedliwego Handlu). Potrzebne jest więc zaangażowanie firm, które muszą zmienić swoje praktyki na rzecz tych społecznie i ekologicznie odpowiedzialnych, dostarczając nam potrzebnych nam produktów i usług. Dopełniając trójkąt, lokalne i narodowe władze muszą stworzyć struktury, które promują i ułatwiają świadomą konsumpcję obywateli oraz odpowiedzialne zachowania biznesu.

 

Weź głowę na zakupy i nie tylko

Nasze codzienne wybory konsumenckie są podstawą - to już wiemy. Ale żeby skutecznie kształtować taki świat, jaki chcemy, potrzeba nieco więcej. Jak już było wspomniane, kluczowe jest też zaangażowanie biznesu i władz. Warto jednak pamiętać, kto je tworzy i decyduje o ich zachowaniu - również my. Dlatego istotne jest nie tylko bierne wybieranie tych czy innych produktów, ale aktywny dialog zarówno z przedstawicielami biznesu, jak i władz. Warto jasno komunikować, jakie są powody naszego zaniepokojenia (np. praktykami firm odzieżowych) i jakie są nasze potrzeby (np. dobra sieć ścieżek rowerowych). Możemy to robić na wiele sposobów - po prostu pisząc maile czy rozmawiając z przedstawicielami firm i władz, ale też biorąc udział w kampaniach organizacji pozarządowych i odpowiedzialnie głosując w wyborach lokalnych i narodowych. Ważne jest też znalezienie innych osób, które podzielają nasze zainteresowanie tematem - świadoma konsumpcja jest znacznie łatwiejsza w grupie, gdzie można wymieniać się informacjami, dyskutować i wspierać się w poszukiwaniu bardziej społecznie i ekologicznie odpowiedzialnych sposobów na życie.

Rozważając zaangażowanie w ruch świadomej konsumpcji, warto pamiętać o jednym - my już w nim jesteśmy. Codziennie wpływamy na świat na tysiąc sposobów, czy tego chcemy czy nie. Możemy tylko zdecydować, czy chcemy zacząć to robić świadomie i odpowiedzialnie.

 

Więcej informacji

  • Grupa eFTe Warszawa www.efte.org.pl - warszawska inicjatywa na rzecz świadomej konsumpcji
  • Ekonsument www.ekonsument.pl - program Polskiej Zielonej Sieci poświęcony świadomej konsumpcji
  • Ethical Consumer www.ethicalconsumer.org - brytyjski magazyn o “etycznej konsumpcji”
  • YES Magazine www.theyesmagazine.org - amerykański magazyn poświęcony kwestiom odpowiedzialnego, zrównoważonego stylu życia
  • SPREAD Project www.sustainable-lifestyles.eu - program finansowany przez Unię Europejską nt. wspierania zrównoważonego trybu życia

 

Przypisy

  1.  http://www.sladekologiczny.org/
  2.  http://ziemianarozdrozu.pl/encyklopedia/34/przenoszenie-kosztow-na-innych
  3. The European Environment. State and Outlook 2010. European Environmental Agency, 2010, s. 9
  4. W nawiązaniu do eseju Ericha Fromma “Mieć czy być” z 1976 r.
  5.  http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/page/trends/poland/
  6. Ethical Consumerism Report 2010. ECRA, 2011, http://www.goodwithmoney.co.uk/ethicalconsumerismreport
  7. Recycling to przewrotny sposób na kryzys. Życie Warszawy. 7 maja 2009
  8. Botsman R., Rogers R. (2010) What’s Mine is Yours, Collins
  9. Sprawiedliwy Handel www.fairtrade.net, www.fairtrade.org.pl
  10. http://fairwear.org/
  11. The European Environment. State and Outlook 2010. European Environmental Agency, 2010, s. 12
  12. www.cleanclothes.orgwww.cleanclothes.pl
  13. Visions for Change. Recommendations for Effective Policies on Sustainable Lifestyles. UNEP DTIE 2011
  14. Triangle of Change, The European Environment. State and Outlook 2010. European Environmental Agency, 2010, s. 49

 

Autorka: Katarzyna Szeniawska

Załączone dokumenty: 
  1. 1. Swiadoma konsumpcja.pdf (348KB)